سید محمد خاتمی در میان استقبال خود جوش مردم وارد فرودگاه کرمان شد ،در حالی که ساعتها گروههای مختلف مردم در انتظار ورودش فضای سالن فرودگاه را مملو از جمعیت کرده بودند.خاتمی در این سفر علاوه بر دیدار با کسانی که مشتاق به دیدارش بودند در سالروز زلزله بم به این شهر نیز سفر کرد.

یک روز پس از سفر دو روزه سید محمد خاتمی به کرمان در حالی که او به همراه گروهی از خبرنگاران استان کرمان به سیاق انتخابات ریاست جمهوری سال 76  سوار بر اتوبوس به بم سفر می کرد تا در سالروز زلزله سال 82 این شهر با مردمش دیدار کند،فرماندار این شهر در اعتراض به حضور وی شهر را ترک کرد.اگرچه این مقدمه مخالفت ها با سفرهای رییس جمهور سابق نیست چه پیش از این در برخی از شهرهایی که او سفر کرده بود،بارها پلاکاردهایی که اصلاح طلبان برای اطلاع رسانی و گاه خیرمقدم نصب کرده بودند،پاره شد و در کرمان نیز گروههای مخالف چون همفکرانشان چنان کردند. سید محمد خاتمی در میان استقبال خود جوش مردم وارد فرودگاه کرمان شد ،در حالی که ساعتها گروههای مختلف مردم در انتظار ورودش فضای سالن فرودگاه را مملو از جمعیت کرده بودند.خاتمی در این سفر علاوه بر دیدار با کسانی که مشتاق به دیدارش بودند در سالروز زلزله بم به این شهر نیز سفر کرد،هرچند گفته شد که حتی شورای تامین بم در مخالفت با حضور خاتمی از دادن مجوز به حضور رییس جمهور سابق کشورمان خودداری کرده که سرانجام این موضوع با وساطت امام جمعه شهر بم حل و فصل می شود.همراهان سید محمد خاتمی در این سفر را آیت ا... توسلی رئیس دفتر حضرت امام(ره)، حجت الاسلام والمسلمین مجید انصاری عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام، حجت الاسلام سید محمود دعایی مدیرمسئول روزنامه اطلاعات،سید علی خاتمی، دکتر امیری نماینده مردم زرند و کوهبنان و حجت الاسلام وزیری نماینده مردم کهنوج در مجلس شورای اسلامی تشکیل می دادند.

  تاکید بر تحقیق بر مبانی اسلام

نخستین روز از سفر سید محمد خاتمی به کرمان با حضور او و همراهانش در گلزار شهدای این شهر و ادای احترام به شهدای کرمان در 8 سال دفاع مقدس صورت گرفت.او سپس در جمع روحانیون استان کرمان حضور یافت، حجت الا‌سلا‌م والمسلمين سيد يحيي جعفري امام جمعه كرمان خاتمي را مظهر تواضع ادب و اخلا‌ق حسنه دانست و در همین جمع خطاب به حاضران گفت :از روزي كه با ايشان(سید محمد خاتمی) آشنا شدم، او همين اخلا‌ق حسنه را دارا بودند.رییس جمهور سابق کشورمان خطاب به طلاب و روحانیون این شهر با گلا‌يه از عدم انجام تحقيقات دقيق در حوزه‌هاي علميه در خصوص شناخت هرچه بيشتر جهان اسلا‌م، گفت: هنوز از لحاظ تحقيقات اسلا‌مي داراي مشكلا‌تي هستيم زيرا به جز چند تن از ائمه اطهار بقيه آن بزرگواران مظلوم واقع شده‌اند و جادارد در خصوص خصائص علمي آن بزرگواران كارهاي بيشتري صورت پذيرد.
او  ضمن تبريك ولا‌دت حضرت عيسي مسيح(ع) گفت: با كمال تأسف در طول تاريخ جفاي زيادي به حضرت عيسي شده است، چه در زمان استيلا‌ي كليسا بر زندگي مردم و چه زماني كه حكومت‌هاي سكولا‌ر، دين را از زندگي مردم خارج كردند.>
اويكي از كارهاي محوري تمدن مدرن را، روي‌گرداني از دين  دانست كه موجب شده تا كساني دين را بد فهميدند و بد شناساندند و اين چنين بود كه در غرب مردم به اين نتيجه رسيدند كه براي گشاده‌تر شدن زندگي، دين را از صحنه زندگي‌شان خارج كنند.
وي با اشاره به آيات پاياني سوره بقره گفت: در واقع هيچ فرقي ميان پيامبران نيست و اين ايمان واقعي است.

سفرهای فرا انتخاباتی

حضور در جمع اصلاح طلبان و دیدار مردمی برنامه های دیگر سفر رییس جمهور سابق کشورمان به کرمان بود.او در این دیدارها بود که به انتقاداتی که از سفرهای وی می شود پاسخ داد و خطاب به مخالفانش گفت اين روزها مطرح مي‌شود سفرهاي استاني خاتمي به چه منظوري است؟با وجودی که در آستانه انتخابات هستيم همه ما بنا داريم با همت و تدبير در اين عرصه حضور داشته باشيم و اين وظيفه ماست، شايد اين تلقي وجود داشته باشد كه هدف اصلي اين سفرها انتخابات است؛ البته ممكن است آثاري در انتخابات داشته باشد كه هيچ اشكالي ندارد؛ اما واقعيت اين است كه هدف سفرهاي داخلي من فراتر از اين موضوع خاص است و ابايي هم ندارم كه بتواند تاثيري در انتخابات خوب و شايسته ملت ايران داشته باشد.
خاتمي ادامه داد: اين سفرها ( داخلي و خارجي) الان شروع نشده و به ياري خداوند به حال حاضر هم خاتمه نخواهد يافت، اين امر وظيفه من است و باعث خوشنودي و خوشحالي‌ام مي‌شود كه در جمع‌هاي پرشور مردم حضور يابم و به آن‌ها عرض ادب و احترام كنم.
خاتمی دعوتهایی که از وی برای حضور در شهرهای مختلف کشور می شود را فراوان خواند و اظهار داشت: اين توقع وجود دارد كه در قبال بزرگواري كه ملت نسبت به من دارد، براي عرض ادب خدمت مردم شريف ايران برسم كه اين امر به امروز و ديروز اختصاص ندارد؛ گرچه حجم دعوت‌ها بسيار فراوان است و شرمنده‌ام كه نمي‌توانم همه آن‌ها را در مجال كوتاهي اجابت كنم.
رييس‌جمهور سابق كشورمان در عين حال گفت: گرچه نمي‌توانم يك دهم دعوت‌ها را اجابت كنم اما خود را موظف مي‌دانم به دلايل زير در سفرهاي خارجي حضور يابم؛ اول بحث تدوين انديشه‌اي است كه مطرح شد و مورد توجه جهانيان قرار گرفت، هم‌چنين با گسترش فضاي امنيتي، جنگ ، ناامني، اشغال و سركوب از يك طرف، ترور، انفجار و افراط گرايي از سوي ديگر، امروز متن وجدان جامعه بشري، به‌ويژه متفكران و خيرانديشان به شكل جدي‌تر، لزوم گفت‌وگوي فرهنگ‌ها و تمدن‌ها را در دو سوي غرب و شرق جهان بيشتر احساس مي‌كنند.وي تصريح كرد: به دنبال طرح موضوع گفت‌وگوي تمدن‌ها، شخصيت‌هاي بزرگ سياسي جهان وقتي كار رسمي‌شان به پايان مي‌رسد، به تاسيس موسساتي در حوزه تفاهم و صلح مي‌پردازند و يا در اين زمينه فعال مي شوند؛ هم‌چنان‌كه صدها كتاب و هزاران مقاله در اين زمينه موجود است. خاتمي افزود: به هر حال بايد كسي كه اين مساله را مطرح كرده، براي بحث و تعميق آن تلاش كند، بنده نيز وظيفه خود مي‌دانم با همه ناتواني و ناچيزي كه دارم، وقتي طلب وجود دارد و به هر صورتي دنيا حاضر است از زبان بنده بشنود و تحت تاثير قرار بگيرد، به آن عمل كنم. رييس موسسه بين‌المللي گفت‌وگوي فرهنگ‌ها و تمدن‌ها در عين حال گفت: متاسفانه اكنون طوري شده كه يا حرف افراد از جهان اسلام و جهان سوم شنيده نمي‌شود و يا حرف‌هايي شنيده مي‌شود كه سنخيتي با اسلام و روح مللي مثل ملت ايران ندارد.
گوش شنوایی در غرب و شرق هست
سيدمحمد خاتمي اظهار داشت: وقتي احساس مي‌كنم بالاخره گوش شنوايي در غرب و شرق و همه جهان است، وظيفه بنده است كه به آن نقاط بروم و سخنراني كنم؛ زيرا در مقابل دو خطر افراط گرايي و تحجرگرايي كه متاسفانه به دليل سياست‌هاي نادرست قدرت‌هاي بزرگ در كشورهاي اسلامي زمينه رشد پيدا كرده و خطر بسيار بزرگي است، وجود دارد. افراط گرايي، خشونت و رفتارهايي كه گروه‌هايي به نام تروريزم انجام مي‌دهند، بهترين كمك به دشمنان اسلام براي ايجاد موج فوق‌العاده خطرناك‌تر اسلام‌هراسي و اسلام‌ستيزي است. خاتمي در ادامه با اشاره به تبليغات در غرب براي توجيه لشكركشي به كشورهاي جهان و نشان‌دادن چهره خطرناك از اسلام گفت: آنها مي‌خواهند بگويند اسلام براي بشريت، تمدن ، پيشرفت و زندگي خطرناك است؛ اما ما با دفاع از آزادي، مدنيت، رشد و توسعه با اين دشمن خطرناك مقابله مي‌كنيم. وي تاكيد كرد: بنده به عنوان انسان ، مسلمان و كسي كه افتخار مي‌كند روحاني است، معتقدم بايد با هر دو موج مقابله و از چهره واقعي اسلام دفاع كرد؛ به‌ويژه با توجه به ميراث ارزشمند دنياي اسلام و تشيع كه حكمت معنوي اسلام و مايه بسيار بزرگي براي گفت‌وگوي بين فرهنگ‌ها و تمدن‌هاست و نه تنها مي‌تواند مشكلات ما را حل كند بلكه خلا دنياي امروز را نيز پر مي‌كند. وي تصريح كرد كه از آن چهره از اسلام دفاع مي‌كند كه دنيا هم تشنه آن است. خاتمي در عين حال با بيان اين كه براي توسعه و پيشرفت به دنياي امروز نيازمنديم، اظهار داشت: در اين گفت و گوها مي‌توان بر افراط گرايي‌ها غلبه و از اسلام، منافع ملت بزرگ ايران و حيثيت بزرگ آن دفاع كرد. وي افزود: يكي از افتخارات بزرگ بنده و از وظايف من اين بوده كه واقعا چهره نوراني و تاريخي ملت ايران و به آن به آن شكلي كه بايد به دنيا شناسانده شود، معرفي كنم. خاتمي اظهار داشت: ما گاهي از اين كه خداي نكرده نسبت به ملتي با اين همه سرمايه نگاه تحقيرآميز و ناشايست مي‌شود رنج مي‌بريم و از اين رو موظفيم از عزت، شرف و عظمت ملت ايران دفاع كنيم؛ از اين رو سفرهاي خارجي بنده نيز جدي است. رييس‌جمهور سابق كشورمان افزود: با اين كه اين سفرها براي من رنج‌آور است و زحمت فردي دارد، آن‌ها را اجابت مي‌كنم ، البته با امكانات كمي كه ما داريم اين سفرها با مشكلات زيادتري روبه‌روست. خاتمي در ادامه اظهار داشت: باز هم اگر خداوند بخواهد و توفيق دهد اين سفرها را ادامه خواهم داد؛ گرچه بايد باور كرد سن و سال هم موثر است و سفرها براي من دشوار است؛ البته سعي دارم در حدي كه امكان دارد به وظيفه‌ام عمل كنم.

قوانین ما عادلانه نیست
رییس جمهور سابق کشورمان در این دیدار به صراحت ضعف قانونی کشور را مورد خطاب قرار داد و با باین اینکه قوانین کشور دارای تنگناههای اساسی هستند عنوان داشت: به صراحت مي‌گويم قانوني كه الان داريم ، قانون عادلانه‌اي نيست، معتقدم براي اصلاح ساختار كشور و پيشرفت آن نيازمند قانون بهتر هستيم كه با وجود مجلس شجاع، كاردان و با تجربه مي‌توان به آن دست يافت.خاتمي تاکید کرد: قانون اساسي ظرف يك‌بار مصرف نيست كه يك دفعه در آن غذا خورد و بعد آن را به دور انداخت، آن هم قانون اساسي ما كه به سادگي تدوين نشده، بلكه پشتوانه راي مردم را دارد. به گفته وی قانون اساسي، اصول و موازيني دارد و خواست‌هاي تاريخي آن از جمله مردم‌سالاري و آزادي است؛ از اين رو بايد اصولي را كه هنوز پياده نشده، كاملا پياده كنيم. خاتمي در ادامه با بيان اين كه اين نظام متعلق به همه ماست و همه بايد در انتخابات شركت كنيم، گفت: ما بايد سعي كنيم بتوانيم به صحنه بياييم. اگر انديشه‌اي داريم و معتقديم مي‌توانيم كارهايي بكنيم كه به مصلحت ، عزت و عظمت نظام اسلامي منجر شود، { بدانيم} امكاناتي وجود دارد كه حق ماست. وي با طرح اين پرسش كه چرا بايد اين انديشه حضور پيدا كند، افزود: بايد با روش‌هاي درست حضور پيدا كرد و اگر قانون اجرا شود معتقدم مي‌توان طبق حق شرعي و قانوني حضور داشت و وظيفه را انجام داد. رييس‌جمهور سابق كشورمان با بيان اين كه مملكت به توسعه همه‌جانبه نياز دارد، افزود: بايد ثروت‌ها به صورت مشخصي هدايت شود كه رشد در همه زمينه‌ها باشد. ما به لحاظ سياسي هنوز خيلي كار داريم و نيازمند قوانين هستيم. سيدمحمد خاتمي خطاب به کسانی که با تشکل های مردمی مخالف هستند اظهار داشت: اگر كسي با تشكل‌ها مخالف باشد مطمئن باشيد با حاكميت مردم بر سرنوشت آن‌ها نيز مخالف است. تشكل‌ها از متن جامعه به وجود مي‌آيند و هر كدام بخشي از جامعه را نمايندگي مي‌كنند. هسته‌هاي اوليه جامعه مدني و توسعه سياسي هستند كه هم مي‌توانند انديشه‌هاي طرفداران را شكل بدهند و هم مدافع خواست‌هاي بخشي كه آن را نمايندگي مي‌كنند، باشند. در اين صورت فقط دشمنان ملت و كساني كه خود ملت را قبول ندارند، با تشكل‌ها مخالف هستند. رييس‌جمهور سابق كشورمان با بيان اين كه براي نهادينه‌شدن امور بايد امكانات را با قوانين لازم در اختيار داشت، گفت: متاسفانه جامعه ما خواست‌هاي مترقي دارد ولي فرهنگ آن را به دست نياورده؛ در حالي كه اگر خواستار مردم‌سالاري هستيم، بايد هزينه آن را نيز بپردازيم. وي گفت: اگر روزي روزگاري دولت كمكي به احزاب مي‌كرد، امروز بسياري از تشكل‌ها تحت فشار هستند كه اين امر درست نيست. وي افزود: مطمئنم اگر ما در دولت و مجلس باشيم، مي‌توانيم از اين مسائل دفاع كنيم.
دانشجو هم گاهی  خطا می کند
سيد محمد خاتمي در بخش ديگري از سخنانش با انتقاد از برخي برخوردها با دانشجويان گفت: من نمي‌گويم هر كاري كه دانشجو مي‌كند درست است، هيچ كس مطلق نيست؛ ولي كيست كه اشتباه نكند؛ مثلا اگر بنده كه رييس جمهور هستم، اشتباه كنم ممكن است فاجعه‌بار باشد يا يك امضاي غلط و سخن نادرست، زيان‌هاي بزرگي داشته باشد، ما نبايد توقع داشته باشيم دانشجويان دست از پا خطا نكنند، در عين حال كه بسياري از چيزهايي كه مي گوييم خطاست، خطا نيست، اصلا ماهيت دانشجو اين است كه انتقاد و اظهارنظر كند؛ بنابراين برخي رفتارها و برخوردها با او درست نيست، بايد به آن‌ها كمك و آن‌ها را تحمل كنيم؛ زيرا برخي رفتارها مشكل را حل نمي كند؛ مي‌توان با توافق و گفت‌وگو تعامل و اعتدال ايجاد كرد؛ زيرا با برخي روش‌ها و محدوديت‌ها چه بسا ممكن است جوانان به اموري رو بياورند كه مواجه‌شدن با آن‌ها پرهزينه‌تر خواهد بود.
خاتمي در ادامه با بيان اين كه مجلس قوي و كاردان حتما به نفع نظام و انقلاب است، اظهار كرد: مجلس بايد در فضاي آزاد، عادلانه و با تامين چارچوب‌هاي حقوقي شكل بگيرد. دست‌اندركاران و مسوولان نيز موظفند زمينه را فراهم آورند و اين يك خواهش نيست؛ اين وظيفه‌اي است كه بايد انجام دهند و اگر انجام ندهند وظيفه شرعي و قانوني خود را انجام نداده‌اند.
وي تصريح كرد: مردم نيز بايد حضور يابند؛ زيرا حضور آنان باطل‌السحر است، مردم بايد رغبت داشته باشند و نمايندگان مطلوب خود را انتخاب كنند؛ زيرا در اين صورت بسياري از موانع خنثي مي‌شود. هم‌چنين نيروهاي شايسته، با تجربه ، كاردان و مومن بايد در عرصه بيايند و برنامه خود را ارايه كنند. اگر نيروهاي شايسته بيايند و مردم نيز حضور پرشور داشته باشند، مطمئن باشيد برايند آن، مجلسي قوي ، قانون‌گذار، حافظ منافع ملي ، تامين‌كننده عدالت، نظم و آزادي در جامعه ما خواهد بود.
سيدمحمد خاتمي اظهار داشت: همه بايد تلاش كنيم با معيارهاي ديني ، اسلامي و قانوني ، بررسي صلاحيت‌ها انجام شود. ما اعلام خطر مي‌كنيم كساني در كشور هستند كه حتي ممكن است با حسن نيت ، روش ، معيار و كار آنان با چيزهايي كه ما از اسلام آموخته‌ايم، سازگار نباشد. كساني كه اين اعتقاد را دارند، خود را قيم مردم مي‌دانند؛ كساني كه معتقدند مردم نمي‌فهمند و رايشان ارزشي ندارد و جمهوري اسلامي تزييني است؛ در حالي كه اين‌ها از محكمات و افتخارات انقلاب اسلامي ماست. چرا امام روي جمهوري اسلامي تاكيد مي‌كند؟ چرا بر ميزان بودن راي مردم تاكيد دارد؟
وي افزود: اين كه هر كسي قائل به حق مردم، آزادي ، عدالت، پيشرفت و توسعه همه‌جانبه باشد، با انواع ترفندها از صحنه حذف شود، نه به مصلحت كشور است و نه با معيارهاي اسلامي و قانوني و شرعي سازگار است. بايد بزرگان كشور اين مساله را به عنوان دفاع از اسلام و انقلاب مورد توجه قرار دهند؛ البته تلاش هم مي‌شود و اميدواريم صلاحيت‌ها در چارچوب‌هاي قانوني و شرعي بررسي شود.
وي تاكيد كرد: رد صلاحيت‌ها غيرعادي و خلاف روح قانون اساسي و شرع نباشد.
سيد محمد خاتمي هم‌چنين با اشاره به اين كه ما هنوز خيلي راه داريم كه ياد بگيريم كار حزبي كنيم گفت: البته اين امر منافاتي ندارد كه احزاب در ائتلاف شركت كنند، ولي با تابلوي خود بيايند. بايد تلاش كرد ائتلاف حداكثري داشته باشيم كه در اين زمينه تلاش‌هاي زيادي مي‌شود و بنده نااميد نيستم. خاتمي در ادامه گفت: بنده قصد ندارم در عرصه رسمي حضور داشته باشم، ولي هم چنان دلم براي كشور مي سوزد و وقتي احساس مي‌كنم حرف ما در دوستان اثر دارد، بايد بتوانيم حاكميت اعتدال ، تدين، كارشناسي و آزادگي را در كشور حاكم و در اين مسير حركت كنيم و به پيش رويم.
وقتی قدرت فساد می آورد
دیدار با مردم کرمان آخرین بخش روز اول سفر رییس جمهور سابق به کرمان بود. او در جمع کرمانی هایی که به استقبال از وی شعار می دادند" معمار سبز اندیشه صلح و گفت وگو به مهد تمدن ایران سرافراز خوش آمدی"،گفت:  قدرت فساد می آورد و فسادی که قدرتمندان در طول تاریخ ایجاد کرده اند قابل قیاس با هیچ نوع فسادی نیست و نکته مهم این است که هر چند ممکن است فرد خود فاسد نباشد اما اگر نظام فساد داشته باشد از آنجا که یک فرد نمی تواند به تنهایی همه چیز را کنترل کند فساد توسعه می یابد.
وی افزود: از طرف دیگر جامعه باید بداند از کدام نوع نظام و قدرت پاسداری کند و آن را بخواهد و در واقع چهره مطلوب حکومت چیست. حکومت های دیکتاتوری عوارض وحشتناکی برای جوامع بشری دارند که آزادی ها را می گیرند و از جامعه اطاعت محض می خواهند. در این حال ریا، نفاق و دو رویی از حکومت دیکتاتور ایجاد می شود و حاصل همه اینها یک عقب ماندگی مزمن است که گریبانگیر جوامع می شود.
او در توضیح قدرت عنوان کرد: قدرت عبارت است از وجود اختیارات و امکانات فراوان در دست فرد یا گروه است و آنگاه که مردم بر قدرت نظارت نداشته باشند قدرت به فساد کشیده می شود و اگر قدرت و امکانات بود اما نظارت نبود بدانید که بدترین فسادها حاصل می شود و حکومت های دیکتاتور بدترین عامل از بین رفتن جامعه های انسانی هستند. خاتمی در ادامه گفت: در چنین جمهوری اسلامی است که مردم در آن احساس آزادی و حرمت می کنند و حکومت باید خود را خدمتگزار مردم و مسئول پیشرفت و تأمین کننده معیشت اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی آنها بداند و نه اینکه فقط شعار بدهد.
وی با بیان اینکه دولت مسئول برخوردار کردن مادی و معنوی جامعه است افزود: دولت باید زمینه سازی کند تا مردم با حضور خود پیشرفت های علمی، اقتصادی، بهداشتی و ... زمینه سازی کند و اگر دولت خدمتی می کند نباید طلبکار مردم باشد. خاتمی اظهار داشت: با توجه به اهمیت مجلس در جامعه، دغدغه اول انتخابات و دیگری حضور مردم و شخصیت های ارزنده در صحنه است تا بتوانیم جمهوری اسلامی که در آن میزان رأی ملت در رأس امور و مردم باشد، داشته باشیم. وی اظهار امیدواری کرد تا با حرکت در این مسیر زمینه تشکیل مجلس نیرومند و دفاع کننده از حقوق مردم ایجاد شود.
نمی گویم دولت اصلاحات اشکالی نداشت
خاتمی در سخنانش بارها به طرح مسایل اقتصادی پرداخت و از اینکه این موضوع این روزها به ابزار تبلیغاتی گروهها تبدیل شده سخن گفت.او با اشاره به دوران 8 ساله سازندگی گفت: «شخصیت آقای هاشمی و فداکاری او باعث شد که در بدترین موقعیت ها به ایشان اعتماد شود. آقای هاشمی بعد از جنگ با مشکلات بسیاری کشور را اداره کرد و ندیده گرفتن اینها و انکار همه این فعالیت ها جفا به ملت ایران است و امیدواریم تمام این ها بررسی شود و یا «کارگروهی» تشکیل شود و خدمات انجام گرفته از ابتدای انقلاب تا کنون ، نشان داده شود.»
خاتمی افزود: «بنده نمی گویم که دولت اصلاحات اشکالی نداشته است، اما کارهای بزرگی هم در این دوران انجام شده که امروز مردم بهره اش را می برند. خصوصا در بخش پتروشیمی اگر امروز شاهد افزایش صادرات هستیم باید بدانیم که زمینه اش در گذشته فراهم شده است و در دولت قبل بود که صادرات غیر نفتی به 11 میلیارد دلار رسید و سابقه رشد صنعتی بالای 12 درصد نیز مربوط به همان دوران است.» خاتمی در بخش دیگری از سخنانش با اشاره به این که افتخار می کنم که همواره در دولت من از آزادی بیان، مطبوعات و اندیشه دفاع شد، گفت: «انتقادها از گذشته باید منصفانه باشد.» وی افزود: «راهی که ملت ایران انتخاب کرده اند، اصلاحات سازگار با آمیزه های دینی است و این مسیر را ادامه خواهیم داد و امیدواریم شاهد جبران عقب ماندگی های کشور باشیم.» رئیس جمهور سابق کشور تنش زدایی بین المللی در دولت اصلاحات را نیز از افتخارات دولت خود بیان کرد و گفت: «در آن زمان مبادلات اقتصادی و سرمایه گذاری خارجی به راحتی انجام می شد و ریسک سرمایه گذاری در ایران از 5/7 به 5/3 رسید.» وی افزود: «برای پیشرفت باید بخش خصوصی را فعال کرد و سرمایه گذاری و تکنولوژی خارجی را جذب نمود.» خاتمی با بیان این که سند چشم انداز 20 ساله بلند پروازی نبود، اذعان داشت: «سند چشم انداز توسعه اقدام غیر قابل تحقق نیست و در سال 82 نیز گفتم، ایران آماده جهش اقتصادی و علمی است اما توسعه با «ورد خواندن» و یک شبه حاصل نمی شود و لازمه آن تلاش و تدبیر است.» وی گفت: «گذشته ها را نباید محکوم کرد و نباید نیروهایی که سرمایه کشور هستند، دلسرد و از صحنه خارج کنیم.»

حضور در بم

حضور رییس جمهور سابق کشورمان در بم در دومین روز سفر او به کرمان در شرایطی که مخالفت گروههای سیاسی کاملا مشهود بود صورت گرفت، استقبال از وی چنان پر شور بود که کسانی که نمی خواستند صدای خاتمی به مردم بم برسد، طرهایشان با شکست مواجه شد. در مراسم استقبال از خاتمی مردم بم با اهداء دسته های گل و ذبح گوسفند و با سردادن شعارهایی چون «صل علی محمد ، امید ملت آمد » و « صل علی محمد ، محبوب ملت آمد» به استقبال رییس جمهور سابق کشورمان رفتند.
خاتمی در بدو ورود به شهر بم با توجه به فرارسیدن وقت نماز و بدون اطلاع قبلی با حضوردر مسجد امام خمینی (ره) این شهر نماز ظهر وعصر خود را به امامت حجت الاسلام طاحونی امام جمعه بم اقامه نمود.
خاتمی سپس در بهشت زهرای شهر «بروات » حضور یافت و به شهدای هشت سال دفاع مقدس و همچنین جان باختگان زلزلهادای احترام کرد.او در جمع هزاران نفر از مردم بم در مسجد جامع صاحب الزمان این شهر یاد و خاطره ده‌ها هزار تن از جان باختگان زلزله پنجم دی ماه سال 82 را گرامی داشت و افزود: «بم که روزی با قامت بلند در تاریخ استوار ایستاده و طوفان‌های بزرگ اجتماعی و سیاسی را پشت سر گذاشته بود پنجه در پنجه طبیعت انداخت و اشک تأثر از دیدگان مرد و زن این دیار جاری شد.
وی خاطرنشان کرد: در همان روزهایی که خداوند توفیق داد در جمع بازماندگان حادثه حاضر شوم، گفتم بم گرچه در مقابل مصیبت سر خم کرده است اما نمی‌شکند، زنده است و زنده خواهد ماند و امروز خدا را سپاسگذارم با تلاش هایی که برای بازسازی بم در دولت گذشته و نیز زحماتی که دولت جدید کشیده شهر بم را آباد و با نشاط می‌بینم. او بیان کرد: آبادی و نشاط امروز شهر بم نشانه صبوری، همت و تصمیم خلل ناپذیر مردم بم است. شما با احترام به ارواح بزرگانی که در این دیار می‌زیستند قسم یاد کردید که دوباره بم را بسازید. خاتمی افزود: این شما بودید که صبر کردید و زجر کشیدید اما امید در دل شما رخت بر نبست و آنچه را که باید در وجود خود حفظ کنید همین امید به آینده است.
تجربه ارزشمند بازسازی
رئیس جمهور سابق کشورمان تأکید کرد: هر چند که امروز هنوز کمبودها نمایان است اما شما می‌دانید که همه دلسوزانه برای رفع مشکلات تلاش کرده‌اند. خاتمی با بیان این که تجربه بازسازی بم نتیجه ارزشمندی در ایران داشت؛ خطاب به مردم بم افزود: شما در این حادثه رنج و سختی زیادی را متحمل شدید اما با یاری خدا این تجربه تلخ موجب شد که نه تنها شهر بم بلکه تمامی روستاها و شهرهای کشور از نتیجه ارزشمند مقاوم سازی بهره‌مند شوند. وی با اشاره به آیاتی از قرآن کریم گفت: خداوند در قرآن می‌فرماید؛ «ما شما مؤمنان را با ایجاد زمینه‌های هراس انگیز با گرسنگی، کمبود و کاستی در دارایی‌ها، جان‌ها، محصولات و بهره‌های زندگی می‌آزماییم و بشارت باد بر صابران هنگامی که با مصیبت رو به رو می‌شوند؛ می‌گویند انا لله و انا الیه راجعون.
زلزله خشم الهی نبود
رئیس بنیاد باران در ادامه افزود: در طبیعت سیل، زلزله و مشکلات دیگر وجود دارد و زلزله پنجم دی ماه 82 نشان خشم و مجازات خدا بر شما نبود بلکه امتحان الهی بود زیرا خدا مردمی را که با همه وجود برای او تلاش می‌کنند مجازات نمی‌کند. وی اظهار داشت: این که می‌گویند خدا مردم را با زلزله مجازات می‌کند متعلق به اقوام تبهکار گذشته است که خداوند با زلزله غیر عادی آنها را مجازات می‌کرد نه برای شما مردم مؤمن، چرا که خدا مؤمنان را با مشکلات و سختی‌ها می‌آزماید. او با بیان این که شما مردمی هستید که در برابر بزرگترین مشکل قرار گرفتید، گفت: شما از صمیم قلب در برابر این مشکل، انا لله و انا الیه راجعون گفتید و خداوند نیز در همین دنیا بشارت داد که از زندگی بهتر نسبت به گذشته بهره خواهید برد. او ادامه داد: در دنیا کشورهایی هستند که بیش از ایران در معرض زلزله‌های بسیار قوی‌تر از زلزله بم قرار می‌گیرند اما به دلیل دستیابی به علم و فناوری پیشرفته با یک هزارم مشکلات مردم ما در برابر این بلایای طبیعی مواجه نمی‌شوند. خاتمی با بیان این که برای کاهش اثرات این گونه بلایا باید به علم مجهز شویم و آگاهی یابیم، گفت: تمدن توانسته این مشکلات را حل کند.
ابلاغ سلام رهبری به مردم بم
خاتمی با اشاره به اینکه انقلاب اسلامی برای جبران عقب ماندگی‌ها به وقوع پیوست گفت: ما انقلاب کردیم تا کشور آباد بر پایه رأی مردم، علم و آگاهی استوار باشد، اما متأسفانه عقب ماندگی‌ها بسیار زیاد بوده است. وی افزود: در راه رسیدن به علم و تکنولوژی باید گام‌های بلندی برداشته شود تا دیگر شاهد این نباشیم که یک زلزله جان ده‌ها هزار تن از هموطنانمان را این گونه بگیرد. رئیس جمهور سابق کشورمان در پایان سخنان خود سلام گرم رهبر معظم انقلاب اسلامی را به مردم رنج دیده بم ابلاغ کرد و اظهار امیدواری کرد تا هر چه زودتر مشکلات این شهر حل شود و بم آباد گردد. سید محمد خاتمی فراموش نکرد تا در حضور کوتاه در بم به هنرمند بزرگ زنده یاد ایرج بسطامی نیز ادای احترام کند.او سپس در آخرین مرحله از سفر به کرمان به دیدار با حجت الاسلام والمسلمین حاج سید محمد خوشرو- از روحانیون خوشنام وبرجسته کرمان- و دیدار با حجت الاسلام والمسلمین حاج سید رضا خوشرو رفت و با بدرقه امام جمعه و مسئولان سابق و جمع کثیری ازمردم کرمان؛آنجا را به مقصد تهران ترک کرد تا برگ دیگری از سفرهای خاتمی با تجربه هایی از حضور مردم بسته شود.

تا مگر يك نفسم بوي تو آرد دم صبح
همه شب منتظر مرغ سحرخوان بودم
سعدي

روز عيد غدير بود. چند ماهي از تغيير دولت گذشته بود. حاج‌احمد مسجدجامعي پيشنهاد داده بود كه اگرچه خاتمي ديگر رئيس‌جمهوري نيست؛ اما نگذاريم ديدارش با اهل فرهنگ و هنر در روز غدير خم، منتفي شود. بگذاريم اين رسم خوب برقرار باشد... و دوستان پذيرفته بودند و دست به كار شده بودند. روز عيد، مجلس خوبي برپا شد. در خانه هنرمندان و با حضور جمع چشمگيري از هنرمندان. تا جايي كه به ياد دارم، آيدين آغداشلو، هنرمند بزرگ و ارزنده روزگار، درباره شخصيت حضرت علي در نگارگري روزگار صفويه به بعد سخن گفت. از استاد عبدالمحمد آيتي، ساده اما صميمانه تجليل شد. عبدالجبار كاكايي و فاطمه راكعي شعر خواندند.

استاد ذوالفنون ساز زد. هنرمند نامدار تاجيكستان، دولتمند خالف با گروهش برنامه اجرا كرد. احمد مسجدجامعي سخن گفت. من هم اجراي برنامه را به عهده داشتم... و شرح اين مراسم را عزيز ما، حميدرضا ابك، در همان روزها در شرق، منتشر كرد.

براي صرف چاي و شربت و شيريني، پس از مراسم، به اتاق رفتيم. جمع، هر يك با سيد نازنين، محمد خاتمي، سخن مي‌گفتند. و بازار امضا هم گرم بود. حسن‌آقاي معاديخواه، همت كرده بود و چهارصد، پانصد مجلد از ترجمه نهج‌البلا‌غه به قلم پدرش را براي هديه به جمع هنرمندان با خود آورده بود.[ كه قدر اين‌گونه فرزندان را بايد دانست كه خوب رونقي به آثار و نوشته‌ها و كارهاي فكري پدر مي‌دهند. شيك و با‌سليقه و عالي منتشر كرده كارهاي جناب عبدالمجيد معاديخواه را اين فرزند جوان. حضوري هم به حسن معاديخواه آفرين‌ها گفته‌ام .] بروبچه‌هاي جوان - و حتي خود ما هم كه جوان نيستيم- دوست داشتيم خاتمي امضايي بر صفحه اول نهج‌البلا‌غه به يادبود عيد غدير، برايمان بيندازد. و او هم با صبوري همه تقاضاها را مي‌پذيرفت. استاد جلا‌ل ذوالفنون، همان‌طور كه در حلقه صحبت نشسته بود، سيدپوريا، پسر نوجوان مرا صدا كرد و گفت: بخواه كه به يادبود، يكي از اين كتاب‌ها را هم آقاي خاتمي براي من بنويسد. پوريا رفت و كتاب را داد و ايستاد تا امضا شود.

اما آقا سيدمحمد خاتمي، پس از نوشتن و امضا كردن صفحه‌اي با خودكار سبزش، خود برخاست، در ميان حلقه ياران، رو به استاد ذوالفنون كرد و با ادب كامل گفت: <استاد ذوالفنون، چون خود فرموده بوديد، امتثال امر كردم و ارادتم را در چند سطر به حضورتان قلمي كردم... اما صميمانه و صادقانه مي‌گويم كه قاعده آن بود كه شما اين كتاب را امضا مي‌كرديد و من به خانه مي‌بردم و با افتخار در كتابخانه‌ام قرار مي‌دادم...>و من همانجا شگفت‌زده به اين مي‌انديشيدم كه اين عالم ديني و شخصيت سياسي، چگونه ادب درس و ادب نفس را با هم درآميخته است.

سيدمحمد خاتمي در جمع نخبگان استان گلستان و مازندران نسبت به حضور مخالفان جمهوريت در جايگاه‌هاي موثر هشدار داد. وي گفت: در مقابل، كساني هستند كه به جمهوري اعتقاد ندارند؛ هر چند ممكن است آدم‌هاي خوبي باشند ولي نظرشان با حضرت امام و جمهوري اسلا‌مي مخالف است؛ وجود اين انديشه‌ اشكال ندارد اما اگر اين انديشه‌خود را جوهر انقلا‌ب اسلا‌مي بداند و بكوشد در اركان و جايگاه‌هاي مؤثر جا خوش كند، خطرناك است.

سيد‌محمد خاتمي در ديدار با جوانان احزاب گفت: امروز وقتي به برخي افراد پيشنهاد مي‌كنيم كه در انتخابات مشاركت كنند، اين افراد مي‌گويند كه شايد رد صلا‌حيت شويم و حيثيت ما خدشه‌دار شود و به همين دليل حاضر به مشاركت نيستند، بنابراين با رفتار قانوني و تلا‌ش براي برگزاري يك انتخابات شكوهمند، بايد اين نگراني‌ها را رفع كنيم.

وي با اشاره به برگزاري انتخابات مجلس در سال جاري اظهار اميدواري كرد كه <افراد استخوان‌دار و دلسوزي كه فعاليت در چارچوب نظام را قبول دارند وارد مجلس شوند> و افزود: دو كار مهم مجلس يكي قانونگذاري و ديگري نظارت بر دولت است و بايد با برگزاري انتخابات آزاد زمينه‌حضور افراد باسابقه و باصلا‌حيت را در مجلس فراهم كرد.

رئيس بنياد باران با اشاره به اينكه <بايد نسبت به دلسوزان و افراد ريشه‌دار انقلا‌ب با تامل بيشتر برخورد شود> ادامه داد: مگر ما چند نفر مانند آقايان هاشمي‌رفسنجاني، روحاني، كروبي يا ميرحسين موسوي داريم؟ چرا بايد اجازه دهيم نسبت به بزرگان انقلا‌ب رفتار نادرست انجام شود و آنها مورد تخريب قرار گيرند؟

وي با تاكيد بر اينكه <‌تخريب هاشمي‌رفسنجاني و روحاني فقط تخريب اين افراد نيست و اين مساله فقط با تخريب اين افراد خاتمه نمي‌يابد> از هجمه عليه يكي از بزرگان نظام به علت بيان نظراتش انتقاد كرد و افزود: چنين تخريب‌هايي ممكن است در آينده عليه ساير بزرگان انقلا‌ب نيز صورت بگيرد كه بايد جلوي آن را گرفت.

خاتمي <قانون را بالا‌تر از هر چيز و انتقاد در چارچوب قانون را وظيفه جوانان احزاب دانست> و گفت: هر انتقادي كه در چارچوب نظام جمهوري اسلا‌مي انجام شود، بايد داراي مرزبندي شفاف با كساني كه كليت نظام و خط امام(ره) را زير سوال مي‌برند باشد.

در اين ديدار روح‌ا... اوحدي رئيس شاخه جوانان و دانشجويي حزب اعتماد ملي با اشاره به تجارب گذشته از اصلا‌ح‌طلبان خواست منشوري شفاف براي فعاليت‌هاي سياسي خود تدوين كنند. وي تصريح كرد: در شرايط حال اصلا‌ح‌طلبان بر اساس دو محور مي‌توانند حول يكديگر گرد هم آيند. محور اول بر اساس پيروي محوري است و معطوف به نتيجه مي‌باشد كه حاصل آن تجربه 8 سال دوران اصلا‌حات خواهد بود. وي افزود: در اين دوران عده‌اي قليل با طرح مباحثي خارج از چارچوب نظام و انديشه‌هاي امام(ره) ‌مباحثي چون خروج از حاكميت و عبور از قانون اساسي و منشور جمهوريخواهي را مطرح مي‌كردند كه نتيجه آن شد كه در حال حاضر مشاهده مي‌كنيم. وي محور دوم را معطوف به فضاي فعاليت جريان اصلا‌ح‌طلب بعد از پيروزي در انتخابات دانست و گفت: در اين نگاه احزاب و گروه‌هاي اصلا‌ح‌طلب بايد بر اساس مباني اصيل نظام نظير قانون اساسي و انديشه‌هاي امام اقدام به تدوين منشور روشن و شفاف نمايند و بر مبناي آن در صحنه‌هاي سياسي و اجتماعي كشور عمل كنند.

رئيس‌جمهور سابق كشورمان گفت: عملكرد دولت‌هاي مختلف در زمينه‌هاي گوناگون از جمله امور جوانان را نبايد فقط با يكديگر مقايسه كرد؛ بلكه بايد آنها را به صورت مجزا و با توجه به ماهيتشان نيز نقد كرد. سيدمحمد خاتمي در نشست بنياد باران به مناسبت روز جوان با بيان اين مطلب گفت: در دوران اصلا‌حات برخي توقعات از دولت مطرح مي‌شد كه واقع‌بينانه نبود.

                                                               رييس موسسه بين‌المللي گفت‌وگوي فرهنگ‌ها و تمدن‌ها گفت: يکي از کارهاي ما اين است که از اسلام دفاع و شعار نجات اسلام و دفاع از آن را مطرح کنيم؛ اسلامي که مي‌تواند و بايد در عرصه حيات اجتماعي حضور داشته و منشأ اثر باشد.

حجت‌الاسلام والمسلمين سيدمحمد خاتمي در جمع فارغ‌التحصيلان انجمن اسلامي ايلام در بيان ويژگي‌هاي اين اسلام افزود: اسلامي که براي ساختن انسان، بر معنويات ، عرفان و اخلاق تکيه مي‌کند، متاسفانه امروز گاه خلاف آن را مي‌بينيم و اگر بداخلاقي و تخريب ارزش به حساب آيد بايد احساس خطر کرد.

وي تاکيد کرد: اگر همه ارزشها و مقدسات براي رسيدن به مقاصد سياسي مصادره شود از حقيقت اسلام دور شده‌ايم؛ چون اسلام همه چيز را براي آن ارزشها خواسته است. اصلاح‌طلب واقعي بايد از اين اسلام دفاع و براي عرضه آن به جامعه جهاني تلاش کند.

رييس بنياد باران اظهار داشت : ما دلمان براي کشور مي‌سوزد و احساس مي‌کنيم وضعيت مي‌تواند بهتر از اين که هست باشد. مي‌توان با کار کارشناسي ، عقل ، تدبير و درايت، مسائل و مشکلات را بهتر حل كرد.

سيد محمد خاتمي در ادامه سخنانش اظهار داشت : نبايد نسبت به حذف بي‌رحمانه نيروها بي‌تفاوت بود ، متاسفانه در همه دوره‌ها حذف وجود داشته است؛ اما اين که علاوه بر کنار گذاشتن نيروها، جرياني در صدد تخريب حيثيت ، پرونده‌سازي و ايجاد تنگناهاي فراوان براي افراد و شخصيت‌ها باشد و با سرمايه هاي کشور و انقلاب اين گونه رفتار شود، قابل قبول نيست .

رييس‌جمهور سابق کشورمان در پايان گفت: بايد با وجود بسته‌شدن بسياري از راههاي ارتباط با مردم، در عرصه انتخابات حضور داشت . بايد تنگ‌نظري‌ها را کنار بگذاريم و به اتحاد و ائتلاف برسيم و دغدغه خدمت به مردم و جهت‌گيري صحيح داشته باشيم . مردم ايران هوشيارند و هر آن چه در فضاي آزاد و رقابتي انتخاب کنند مورد احترام همه ماست . اميدوارم شاهد شکل‌گيري مجلسي کارآمد ، پخته ، متعهد، عاقل و کارشناس باشيم.

در ابتداي اين ديدار که استاندار سابق ايلام و نماينده مردم ايلام در مجلس شوراي اسلامي نيز حضور داشتند، حاضران به بيان ديدگاهها و نظرات خود در مورد مسائل روز کشور پرداختند.

موزه ملي قرآن كريم چندي پيش محل برگزاري مراسمي در بزرگداشت مقام حضرت زهرا(س) بود. در اين مراسم سيدمحمد خاتمي، رئيس جمهور سابق ايران به طرح يكي از مسائل با اهميت جهان و خاصه جهان اسلا‌م اشاره كرد كه همان مقايسه جايگاه زنان و مردان است. وي با اشاره به مقام حضرت زهرا(س) گفت: <زهرا(س) يك زن است، زني كه معيار كمال انسانيت مي‌شود و پيامبر بر دست او بوسه مي‌زند. سوال اين است كه چرا در تاريخ اسلا‌م، زن محور مسووليت‌هاي اجتماعي قرار نگرفته است.> آنچه در پي مي‌آيد، متن كامل اين سخنراني است.

در فضايي كه با ظاهرپرستي، گزافه‌گويي، سطحي‌نگري و خرافات آلوده شده است، سخن از زهرا(س) و علي(ع) و اسلا‌م و حقيقت گفتن كار دشواري است؛ به‌خصوص كه مراكز و مراجعي كه بايد الگوي نشان‌دادن حقيقت باشند، خود مقلد اين عوام‌زدگي و عوام‌گرايي هستند و بر غبار اين فضا مي‌افزايند و نيز دستگاه‌هايي كه بايد نشردهنده حقيقت و زيبايي‌ها باشند، اين غبار را در توفاني از عرضه‌هاي نامتناسب، سبب تيرگي بيشتر فضاي جان و جهان ما مي‌شوند. سخن گفتن از زهرا(س) كار آساني نيست، اما وجود چنين مجلسي - با حضور اهل درك و درد و دل - كه با همت برادر عزيز و بزرگوار جناب آقاي مسجدجامعي برگزار مي‌شود، غنيمت است؛ هرچند كه اين قطره‌اي است در برابر درياي وجودي زهرا(س.)

در مجامع حديثي شيعه و سني به تكرار اين حديث با همين الفاظ يا با مضاميني كه از اين الفاظ برمي‌آيد، آمده است كه: <ان‌ا... ليغضب لغضب فاطمه و يرضي لرضاها> خداوند از خشم فاطمه خشمگين مي‌شود و از خشنودي زهرا خشنود مي‌شود. اين حديث، مورد اتفاق همه فرق اسلا‌مي است. گاهي ما امري را توصيف مي‌كنيم كه زيباست و گاهي براي زيبايي معيار مشخص مي‌كنيم. گاهي مي‌گوييم علي صاحب حق است و گاهي مي‌گوييم: <علي مع الحق و الحق مع علي.>

گاهي مي‌گوييم: <زهرا راضيه و مرضيه است؛ همان كه نشانه كمال آدمي است و در ذيل سوره فجر آمده است: يا ايتها النفس المطمئنه / ارجعي الي ربك راضيه مرضيه / فادخلي في عبادي / ودخلي جنتي. (فجر / 30-27)

آن جان استوار و نستوه و مطمئن كه هم از خدا خشنود است و هم خدا از او خشنود كه نشانه كمال آدمي است و آن وقت اين مكانت و منزلت را پيدا مي‌كند كه مخاطب خدا بشود كه داخل شود در زمره بندگان من (واژه <عباد> مضاف به ياي متكلم) و داخل شود در جنت و بهشت و فردوس من. نشانه كمال آدمي در بينش اسلا‌مي، رضايت از خدا و مورد رضايت خدا بودن است و مي‌دانيم كه حضرت زهرا، <راضيه>، <مرضيه> است.

يعني به تعبير قرآن مصداق انسان كامل است. اما اين حديث چيز ديگري مي‌گويد؛ نمي‌گويد كه زهرا راضي از خدا و خدا راضي از اوست، بلكه مي‌گويد زهرا معيار رضايت خداست. نمي‌گويد زهرا زيباست، بلكه مي‌گويد زيبايي را با زهرا بايد سنجيد. او ميزان زيبايي و ميزان خير است. نمي‌گويد زهرا انسان كامل است، بلكه مي‌گويد <كمال انساني را با ميزان و معيار زهرا بايد سنجيد، من فكر نمي‌كنم بالا‌تر از اين تعبير بتوان در توصيف يك شخصيت انسان كامل به كار برد. مي‌دانيم كه زهرا مورد احترام ويژه پيامبر و مورد احترام ويژه حضرت المومنين بود؛ نه به‌عنوان يك فرزند يا همسر كه پيامبر فرزندان ديگري داشت، بعد از حضرت زهرا و حضرت علي همسران ديگري هم داشت. اين احترام ويژه، احترام به يك انسان سرآمد است كه به درجه‌اي مي‌رسد كه برترين بنده خدا يعني پيامبر بر دست او بوسه مي‌زند و نيز مي‌دانيم كه به روايت و داوري بسياري از مفسران و صاحبنظران شيعه و سني، مراد از <كوثر> در قرآن، حضرت زهرا(س) است. <كوثر> نه از اين جهت كه فقط نسل جسماني حضرت پيامبر به واسطه وجود مبارك اين بانوي بزرگوار تداول و تكرار در تاريخ پيدا كرد، بلكه تداول معرفت، فهم محتوا و زيبايي و آموزش‌هاي دين خدا نيز به واسطه زهرا(س) در تاريخ جاري شد و مي‌دانيم كه از نظر ما شيعيان، زهرا معصوم است؛ يعني يكي از معدود انسان‌هايي است كه مصون از خطا و اشتباه و گمراهي است. خلا‌صه زهرا(س) با هر ديدگاهي از سوي گرايش‌هاي مختلف اسلا‌م يك انسان معيار است و معيار كمال انسانيت و اين مقام را كمتر كسي مي‌تواند احراز كند. در اينجا من مي‌خواهم يك سوالي را كه اين روزها مطرح است و همواره بوده و خواهد بود، مطرح كنم و تلا‌ش كنم كه خيلي كوتاه آنچه را كه در پاسخ به آن به ذهنم مي‌رسد، خدمتتان عرض كنم. زهرا يك زن است، زني كه معيار كمال انسانيت مي‌شود و پيامبر بر دست او بوسه مي‌زدند. سوال اين است كه چرا در تاريخ اسلا‌م، زن محور مسووليت‌هاي اجتماعي قرار نگرفته است گرچه شايد تاريخ اسلا‌م نسبت به تاريخ‌هاي ساير كمتر مردانه باشد و در تحولا‌ت اجتماعي اسلا‌م، جايگاه و نقش زن را بيشتر مي‌بينيم. در كنار حضرت پيامبر(ص)، حضرت خديجه(س)، در كنار حضرت علي(ع)، حضرت زهرا(س) و در كنار امام حسين(ع)، حضرت زينب(س) را مي‌بينيم و نيز شخصيت‌هاي ديگر، اما در تاريخ اسلا‌م هم مثل تاريخ‌هاي ديگر بشري، زن محور و مدار مسووليت‌هاي اجتماعي نبوده و در تاريخ بشر هم چنين بوده است.

اگر مواردي بوده، بسيار استثنايي و بسيار كوتاه بوده است. محور و مدار مسووليت‌هاي اجتماعي در جامعه بشري مرد بوده است. يعني تاريخ بشري، تاريخ مردانه است و داراي نگاه مردانه. در مردانه بودن آنچه كه در اسلا‌م تاريخي تحقق پيدا كرده است، ترديدي نبايد بكنيم. نگاه مردانه به تاريخ و به انسان، ناشي از يك ديد مادي و سطحي‌نگرانه است.

عضلا‌ت مرد نوعا قوي‌تر از عضلا‌ت زن است، توانايي‌هاي جسماني مرد نوعا بيشتر از زنان است و اين نگاه مادي، به همه شئون و جنبه‌هاي انساني سرايت پيدا كرده است؛ در نتيجه يك ديد ماترياليستي، مادي و سطحي بر تاريخ بشر حاكم شده است و آن اينكه مرد جنس شايسته‌تر و اولا‌ست و زن و جنس دوم. مراد از جنس در اينجا ‌Sex است و نه جنس كه در منطق هست. چون به هر حال همه قبول دارند كه زن و مرد نوعي هست در زير جنس حيوان. بر پايه اين نگاه مادي و سطحي، وقتي گفته مي‌شود: مرد جنس برتر است، يعني در اين نوع انساني، آن بخش برتر و برجسته‌تر مرد است و رسالت زن اصلا‌ اين است كه زندگي مرد را تكميل كند و برآورنده نيازهاي مادي و معنوي مرد باشد، تا مرد مسووليت مهم اجتماعي را انجام بدهد. اساسا اين ديد در تاريخ حاكم بوده است، به طوري كه در زبان، ادب، فرهنگ، هنر، فلسفه و بينش و منش انسان در طول تاريخ (با همه اختلا‌فاتي كه داشته است) اثر گذاشته است. در فلسفه اسلا‌مي ما به كلمه <فضيلت> كه همان <برتري> است، برمي‌خوريم. اين فضيلت ترجمه يك اصطلا‌ح يوناني است كه به نام <‌> Art كه اين واژه در زبان‌هاي لا‌تين، فرانسه و انگليسي به <‌> Virtu ترجمه شده است. هم در ‌Art و هم در ‌Virtu نوعي ذكوريت و نرينگي نهفته است؛ يعني <فضيلت>، در فلسفه اسلا‌مي ترجمه شده، به مردانگي است. همچنين لغت <مردانگي> را در نظر بگيريد؛ وقتي مي‌خواهيد يك امر برجسته‌اي را تعبير كنيد يا يك فضيلتي را بگوييد، مي‌گوييد از مردانگي و جوانمردي است. <هنر> كه در واقع ترجمه مناسب‌تر <‌> Art است تا <فضيلت.> در متنش مساله <نرينگي> نهفته است. اين بينش چنان قوي بوده است كه در فرهنگ و تاريخ و ادب و هنر و ارزش‌گذاري و فلسفه و اخلا‌ق و فقه و حقوق و همه روابط اجتماعي بشر تاثير گذاشته است؛ يعني ديد مردانه به تاريخ و مرد را جنس برتر دانستن، زن را جنس دوم و پايين‌تر دانستن. اين واقعيتي است كه در تاريخ رخ داده است. حتي اگر ما با يك نگاه سطحي هم به متون مراجعه كنيم - متون هم با زبان رايج و مخاطب قرار دادن ذهن‌هاي جامعه سخن مي‌گويند - غلبه نگاه مردانه را در آنها مشاهده مي‌كنيم. مگر ما در قرآن نمي‌خوانيم كه پيامبران به زبان قوم خويش نازل مي‌شدند؛ حتي در نگاه اول وقتي به متون ديني و اسلا‌مي رجوع مي‌كنيم، يك نوع برتربودن مرد نسبت به زن را مي‌توانيم بيابيم. در اسلا‌مي كه در تاريخ محقق شد نيز اين واقعيت وجود دارد. اين نگاه همان‌گونه كه گفتم در مناسبات اجتماعي، در نظام ارزش‌گذاري جامعه، در اخلا‌ق، در فلسفه، در فقه و در حقوق نيز متجلي مي‌گردد. مرد صاحب امتيازاتي مي‌شود كه زن آن امتيازات را ندارد و زن را با محروميت‌هايي روبه‌رو مي‌شود كه مرد آن محروميت‌ها را ندارد. اين نگاه حاصل نگاه مردانه به هستي، جهان و جامعه انساني است و خود اين نگاه ناشي از يك نوع سطحي‌نگري و بينش مادي است، نسبت به واقعيت‌ها و آنچه در جامعه است. اما آيا واقعا چنين است؛ با لحاظ منطقي و تحليلي و با نگاه عقلا‌ني به مساله آيا حقيقتا چنين است و مرد برتر از زن است؟ و آيا با نگاه عميق‌تر به متون و به سنت و سيره‌اي كه در عالم اسلا‌م بوده است، ما برتري مرد را نسبت به زن برداشت مي‌كنيم. آيا مي‌شود از يك سو در فرهنگ اسلا‌مي و در بيان پيامبر اكرم(ص) يك زن معيار كمال انساني معرفي شود، از سوي ديگر اين زن به لحاظ ارزش‌ها و توانايي‌ها؛ پست‌تر و پايين‌تر از مرد باشد، در عمل در ميان امامان ما؟ گرچه حضرت زهرا(س) معصوم است. در ميان مسووليت‌هاي اجتماعي، ما يا زن را نمي‌بينيم يا خيلي كم مي‌بينيم. حتي در بينش فقهي خودمان، هنوز هم كم نيستند كساني كه مي‌گويند نه‌تنها زن نمي‌تواند در رأس حكومت قرار بگيرد بلكه در رده‌هاي پايين‌تر از حكومت هم با ترديد با مساله روبه‌رو مي‌شوند. اگر ما اين ديد را عوض نكنيم، حتما به صوت منطقي، اين نتيجه باطل را خواهيم گرفت. آيا اين ديد، يعني ديد مردانه به انسان و تاريخ، در ذات اسلا‌م نهفته است؟

من يك مثالي بزنم. خوشبختانه امروز خيلي تحولا‌ت و ديدگاه‌هاي فقهي و حقوقي در جامعه ما پيدا شده و كم نيستند مجتهداني كه مي‌گويند همه منصب‌ها و موقعيت‌هايي را كه يك مرد مي‌تواند داشته باشد، يك زن هم مي‌تواند داشته باشد؛ مي‌تواند وزير، وكيل، رئيس‌جمهور شود و خيلي هم شجاعانه حرفشان را مي‌زنند و تكفير هم نمي‌شوند. در طول تاريخ هم فقيهان و متفكران شجاعي بوده‌اند كه اين حرف را زده‌اند، ولي در برابر، همان نظر شايع و به تعبير امروزي‌ها مردسالا‌رانه‌اي كه حاكم بوده است، يا صداي آنان را خفه كرده‌اند و يا خود به خود صدايشان در تاريخ گم شده است. در سال 42 كه انقلا‌ب اسلا‌مي آغاز شد، تقريبا يكي از اعتراضات همه بزرگان علم - كه خداوند درجات آنها را متعالي بفرمايد - اين بود كه چرا براي زنان حق رأي‌دادن قائل شده‌اند و اگر نبود عظمت و بزرگي امام كه خيلي زود مسير مبارزه و مسير حركت اجتماعي را به سوي تحول اجتماعي و در واقع رهاسازي زن و مرد از سلطه استبداد و استبداد واسطه به استعمار جهت داد و انقلا‌ب را در مسير درست خود قرار داد، ما با مشكلا‌ت بزرگي روبه‌رو بوديم. در سال‌هاي آغازين انقلا‌ب، افرادي مطرح مي‌كردند، چرا در جمهوري اسلا‌مي به زنان حق انتخاب‌شدن را مي‌دهند كه با پرخاش امام روبه‌رو شدند. الحمدا... در مسير اين تحولا‌تي كه پيدا شده و خود به خود با اين تحولا‌ت ديدگاه‌ها هم عوض شده، بخش قابل‌توجهي از مشكلا‌ت حل شده است، اما هنوز در زواياي ذهن تاريخي ما و حافظه تاريخي ما اين بينش و گرايش وجود دارد كه زن جنس دوم است. شايد واقعيت تاريخي هم كمك كند، در حالي كه اگر فضاي جامعه آماده نباشد، واقع‌گرايانه نيست كه ما توقع داشته باشيم كه يك امر غيرعادي در جامعه تحقق پيدا كند، ولو اينكه معقول و بحق باشد.

وقتي آن ديد بر جامعه حاكم است، خود به خود يك نوع عقب‌ماندگي هم در بخشي از جامعه كه نگاه تحقيرآميز به او مي‌شود، ايجاد مي‌گردد. اگر ما در تاريخ مي‌بينيم كمتر بودند زناني كه بتوانند مسووليت‌هاي اجتماعي را بپذيرند و جامعه اگر هم اعتقاد داشته كه مي‌توانند، نمي‌توانسته ريسك و خطر بكند و سرنوشت جامعه را با مشكل روبه‌رو كند، اين امر خودش معلول آن بينش غلط است. رشد، يك امر اجتماعي است. اگر شما دو انسان را با همه مشخصات مساوي خودشان، يكي را در معرض تربيت، آموزش و تمرين قرار دهيد و يكي را در جايي حبس كنيد و اجازه حركت به او ندهيد و بعد از يك سال، بخواهيد كه اين دو با هم مسابقه بدهند و آن انسان آموزش نديده شايد استعدادش بيشتر از آن كسي باشد كه آموزش ديده است، اما طبيعي است كه آن فرد آموزش نديده اصلا‌ نمي‌تواند رقابت كند. شما وقتي گفتيد زن بايد در خانه بنشيند و در عرصه اجتماعي حضور نيابد، طبيعي است كه خيلي از استعدادهاي او رشد نخواهد كرد و در عمل ناتوان‌تر از مرد جلوه خواهد كرد، اما آن ناتواني معلول آن ديد غلط و نتيجه‌اي است كه از آن ديد غلط گرفته شده و نه علت آن. تجربه تاريخي نشان داده است كه در شرايطي كه اين زمينه فراهم شود، نه‌تنها شايستگي‌هاي زن كمتر نيست، در خيلي جاها بيشتر هم است. زنان انسان هستند، انساني كه مي‌تواند همه شايستگي‌ها را داشته باشد. سخن بر سر اين نيست كه حتما به اجبار بگوييم زنان بايد بيايند و همه مسووليت‌ها را بپذيرند، بلكه سخن بر سر اين است كه بايد بتوانند در اين عرصه حضور بيابند و منعي براي اين كار نباشد؛ نه منع اجتماعي، نه منع حقوقي و نه ساير منع‌ها و محدوديت‌هايي كه وجود دارد. ممكن است در تاريخ هم به‌خاطر اين وضعيت ناگوار اجتماعي و انحراف اجتماعي ما در واقعيت مساله را به صورتي ببينيم كه كمتر زنان در عرصه حضور داشته‌اند، ولي اين به معني ناشايستگي نيست. اگر زمينه‌هاي اجتماعي و بينش عوض شد، آنگاه سيستم ارزش‌گذاري ما، فقه ما، حقوق ما و بسياري از مسائل ما عوض مي‌شود همچنان كه ديده‌ايم در طول زمان عوض شده است. صحبت بر سر اين است كه آيا ما بايد بگذاريم هزينه‌هاي فراواني بپردازيم و زيان‌هاي فراواني ببينيم تا جبر زمان ما را وادار كند كه به يك واقعيت تن بدهيم يا با واقع‌نگري و ديد عميق و حتي با رجوع به منابع فكر و فقه اسلا‌مي، ما آن انحراف تاريخي را تشخيص بدهيم و خودمان قبل از آنكه جبر روزگار ما را مجبور كند، انتخاب كنيم و آن واقعيت را كه به نظر ما در متن دين و گوهر دين نهفته است، بيابيم تا در عرصه اجتماعي هم موقعيت دين را شاهد باشيم.

من معتقدم اسلا‌م آنگونه كه در روش و منش پيامبر اكرم(ص) و بسياري از بزرگان صدر اسلا‌م بوده، نه‌تنها اين بينش غلط را قبول نداشته، بلكه كاملا‌ در مقابل آن جهت‌گيري كرده است. خيلي از سنت‌ها شكسته شد، گرچه شكستن سنت تا آن هنگام كه واقعيت به مرحله بروز و بلوغ و كمال خودش برسد، زمان مي‌خواهد. شما به محض اينكه مثلا‌ گفتيد فلا‌ن بخش از جامعه كه محروم است، حق نيست كه محروم باشد و بايد از محروميت بيرون بيايد، اين يك كار خيلي بزرگ انقلا‌بي است، اما تا آن وقتي كه اين محروميت رفع بشود، خيلي زمان مي‌برد.

مهم، شكستن اين سد است و بايستي نگاه به زن به‌عنوان يك انسان كه در همه مسووليت‌ها و در همه معيارهاي فضيلت انساني هيچ تفاوتي با مرد ندارد، تقويت شود. نمونه كار همان نگاهي است كه به حضرت زهرا وجود دارد و همان حديث و روايتي است كه در آغاز سخن گفتيم؛ نه‌تنها از زهرا(س) تجليل مي‌شود، بلكه زهرا(س) ملا‌ك و معيار انسان كامل قرار مي‌گيرد و كسي كه نه‌تنها انسان كامل است، بلكه معيار كمال انسانيت است، نمي‌تواند شايستگي محوريت و شايستگي حضور فعال و سازنده در عرصه اجتماعي را نداشته باشد. اين ديد بود كه به نظر من عوض شد، ولي متاسفانه ديري نپاييد كه دوباره همان سنت جاهلي و باطل، همان تعصب‌ها و كج‌انديشي‌ها بر جهان اسلا‌م حاكم شد و متاسفانه ديدگاه، بينش، ذهن و عقل و عاطفه عالمان اسلا‌مي را هم تحت تاثير قرار داد و وقتي با آن نگاه به متون نيز رجوع كردند، همان را فهميدند كه با كمال تاسف بر تاريخ به ناحق تحميل شده بود. امروز دنيا عوض شده است و ما بايد خشنود باشيم كه گردش روزگار بسياري از ديدگاه‌ها را عوض كرده است، گرچه هنوز متاسفانه نگاه ابزاري به زن و نگرش مردسالا‌رانه، حتي در كشورهايي كه از نظر حقوقي و قضايي و سيستم اجتماعي بسياري از حقوق را براي زنان پذيرفته‌اند، باز وجود دارد كه باز از مظلوميت‌هاي زن در روزگار ماست. ديروز نگاه به ظاهر و جسم زن مي‌شد كه از نظر ظاهر و جسم از مرد ضعيف‌تر است، پس از نظر انسانيت ضعيف‌تر است و امروز نگاه به جذابيت‌هاي زن مي‌شود و به استخدام‌گرفتن آن در مسير بهره‌وري‌هاي مادي كه كمابيش مي‌دانيم. آنچه در تاريخ اسلا‌م تحقق پيدا كرده، يك تاريخ مردانه است و آنچه كه در نگاه تاريخي اسلا‌م به انسان و جهان و زن و مرد تحقق پيدا كرده، يك نگاه مردانه است، ولي به نظر من اسلا‌م كوشيد و تا حدود زيادي هم موفق بود تا اين نگاه را بشكند و وقتي نگاه شكسته شد، خود به خود حقايق آشكار و شناخته مي‌شود و در عالم واقع جاري مي‌شود. به هر حال زهرا(س) بايد به‌عنوان معيار كمال شناخت نه‌تنها يك انسان كامل و كسي كه رضايت و غضب او، معيار و ملا‌ك رضايت و غضب خداست و رضايت خدا ملا‌ك و معيار كمال انسانيت است و زهرا(س) معيار كمال انسانيت است.

من يك سوال مي‌كنم و چند جمله‌اي هم عرض مي‌كنم و به مطالب خودم خاتمه مي‌دهم و آن اينكه اگر خداوند به خشنودي زهرا(س) خشنود مي‌شود و به خشم او خشمگين، آيا زهرا(س) خشنود از دنيا رفت؟ من اصلا‌ به امور تاريخي، افراد، موارد و حوادث كاري ندارم. سوال اين است كه آيا زهرا(س) خشنود و راضي از دنيا رفت و آيا هيچ كس با هر ديدي كه نگاه كند، ترديدي در اين دارد كه زهراي اطهر(س) ناخشنود از دنيا رفت؟ و آيا امروز روزگار خود ما عرض ادب به پيشگاه زهرا(س)، تجليل‌هاي توأم با مبالغه و گزافه و بعد تكيه بر سطحي‌ترين رويه‌هاي زندگي يك انسان عادي، تجليل از زهرا(س) يعني اين؟ يا يعني شناختن آن ملا‌ك‌ها و معيارهايي كه رضايت زهرا(س) به آن است يا نارضايتي زهرا(س) بر آن است و تلا‌ش براي اينكه جلب رضايت خدا را بكنيم؛ با جلب رضايت فاطمه(س)، آيا از آنچه كه در جامعه ما و جوامع امروز اسلا‌مي مي‌گذرد، زهرا(س) راضي است؟

مطمئنا راضي نيست و چه كنيم كه او را راضي كنيم. زهرا(س)، مظلوم و ناراضي از دنيا رفت و اين از نحوه برخورد حضرت اميرالمومنين(ع) كه داور و راوي قابل اعتمادي است، كاملا‌ به چشم مي‌خورد. شبي كه زهرا(س) در گور نهاد، اين ابيات را سرودند كه زبان حال آن حضرت است: نفسي علي زفراتها محبوسه يا ليتها خرجت مع الزفرات

دل من و جان آتشفشان آرام و خاموشي است كه گدازه‌هاي سوزان ناله و آه در آن محبوس شده است.‌اي كاش اين آتشفشان فوران مي‌كرد، گدازه‌هاي ناله و آه بيرون مي‌آمد و همراه آن، جان علي(ع) نيز از تن بيرون مي‌آمد. زهراي عزيز! در دنيا بعد از تو هيچ خيري نيست؛ من گريه مي‌كنم از ترس اينكه مبادا بعد از تو زندگي من طولا‌ني شود و بعد مي‌گويد كه اگر كسي مظلوم‌تر از علي(ع) باشد، زهرا(س) است

                      آيت‌ا... موسوي‌خوئيني دبير مجمع روحانيون مبارز دم در نشسته بود و ميزبان ميهماناني بود كه براي <‌جشن انتظار> مي‌آمدند. ميزبان مراسم عصر روز سه‌شنبه مسجد ولي‌عصر(عج) واقع در خيابان وزرا اعضاي مجمع روحانيون مبارز بودند.

سخنران ويژه اين مراسم سيدمحمد خاتمي بود. بسياري از شاعران و نويسندگان و اهالي فرهنگ و ادب و هنر و مسوولا‌ن احزاب و جمعي از وزراي كابينه اصلا‌حات كه حالا‌ ديگر همه جزو مديران خانه‌نشين هستند هم به اين مراسم آمده بودند، اما در ميان حاضران در سالن جوانان بيش از ديگران حضور داشتند. سيدمحمد خاتمي در اين مراسم با موضوع مهدويت كه خودش براي اولين بار آن را در سازمان ملل مطرح كرد سخنراني نمود، هرچند كه نتوانست نسبت به فضاي سياسي كه در آستانه انتخابات شكل گرفته ابراز نگراني نكند و بنابراين از ديدگاه‌هاي امام‌(ره‌) درباره جمهوريت نظام سخن گفت و بر حضور افراد با سليقه‌هاي گوناگون در انتخابات و به رسميت شناختن حق تعيين سرنوشت از سوي مردم تاكيد كرد و نسبت به روزي كه جز شش هفت نفر سايرين در امر تعيين سرنوشت اجتماعي جامعه صاحب حق دانسته نشوند هشدار داد. خاتمي گفت: <‌هيچ‌كس حق ندارد براي شما تصميم بگيرد. هيچ‌كس قيم شما نيست. يك دانشجو و بازاري همان اندازه حق دارد كه يك عالم و مجتهد [ حق دارد]و ارزش راي آنها در تعيين سرنوشت اجتماعي يكي است. اين نظر صريح امام بود. خدا نكند از اين پايين‌تر بياييم و به روزي برسيم كه جز 200، 300 نفر سايرين را در امر انتخابات واجد حق تصميم‌گيري ندانيم و يا پايين‌تر از اين بياييم و در نهايت جز شش هفت نفر سايرين را در امر تعيين سرنوشت اجتماعي جامعه صاحب حق ندانيم. امروز كساني كه وابسته به برخي مراكز مهم هستند و درخور احترام هستند و وجودشان هم لا‌زم است، مطالبي را در مورد انتخابات و صلا‌حيت‌ها مي‌گويند كه جاي نگراني دارد.> وي افزود: <‌حق حاكميت انسان بر سرنوشت خويش نه حقي عادي كه حقي الهي است، اما امروز گرايش‌هايي كه امام(ره) و راه ايشان را قبول نداشتند و در سال 56 در بحبوحه درگيري‌ها حاضر نشدند به دستور امام عمل كنند و جشن‌هاي نيمه شعبان را تعطيل كنند و مي‌گفتند حاج‌آقا روح‌ا... زياد از اين اشتباه‌ها مي‌كند، اين بار هم اشتباه كرده، صاحبان همان گرايش‌ها امروز مي‌گويند امام به جمهوري و حاكميت مردم بر سرنوشت‌شان اعتقاد نداشت. العياذبالله امام قصد فريبكاري داشت؟ آيا در تصويب قانون اساسي جديت وجود نداشت؟ آيا اين گفتار اهانت به امام و ملت نيست؟ اين همه تاكيدات حضرت امام(ره) روي ميزان بودن راي ملت و انتخاب همه اركان نظام بر پايه راي مردم كه در قانون اساسي نيز آمده است دليلي بر ناصحيح بودن ادعاهايي كه در مورد عدم اعتقاد امام به اصل جمهوريت مطرح مي‌شود، نيست؟> رئيس‌جمهور پيشين تاكيد كرد: <‌در اوايل انقلا‌ب برخي مي‌گفتند مردم، دانشجويان و... مسائل را تشخيص نمي‌دهند و علما كارها را انجام دهند كه امام(ره) نيز چنان نهيب سختي به آنان زد كه براي هميشه به عقب نشستند ولي امروز متاسفانه دوباره در حال زنده شدن هستند. امام گفتند يك روز كساني مي‌گفتند روحانيت و علما نبايد در سياست دخالت كنند كه اين سخن خيانت است. امروز هم مي‌گويند به جز علما و روحانيون كسي در سياست دخالت نكند كه خيانتي بس بزرگ‌تر است. آن روز مي‌گفتند دويست نفر عالم حق دخالت در امر را ندارند. امروز مي‌گويند جز آن200 نفر كسي حق دخالت ندارد>!

خاتمي همچنين در سخنان خود ضمن رد نظريه انحرافي پايان تاريخ به تبيين ديدگاه مهدويت پرداخت و بر ضرورت ايجاد الگوي جامعه رشديافته و معنوي تاكيد كرد. وي گفت: <‌امروز يك نظريه انحرافي درباره پايان تاريخ مطرح شده است و بر پايه آن عنوان مي‌شود كه زندگي بشر به آن مقصد واقعي خود رسيده است. بنابراين مقصدي نيست تا به سوي آن حركتي باشد و تاريخ در همين زمان به پايان رسيده است. اين نظريه انحرافي مي‌گويد زندگي بشر در غرب به كمال رسيده است و غرب در ليبرال‌دموكراسي كامل شده است و كمال ليبرال‌دموكراسي در ايالا‌ت متحده آمريكا است. بنابراين مقصدي آن‌سوتر از امروز براي بشر نيست. تاريخ در اينجا متوقف مي‌شود و اگر حركتي هم هست در جهت بسط و تعميق اين هدف بزرگي است كه بشر به آن رسيده است.> ‌ خاتمي با اشاره به دوران انتظار گفت: <‌راز كار در بينش اسلا‌م و اديان توحيدي نسبت به انسان نهفته است. درست است كه مدار و محور اين جامعه انسان كامل است، گرچه حضور دارد، ولي ظهور ندارد اما يك شرط ديگر هم دارد و آن اين است كه استقرار اين جامعه از بستر آگاهي و اراده انسان تحقق مي‌يابد. اگر بايد دست غيب از آستين درآيد تا آن شاهد غيبي ظهور كند، اين دست غيبي بايد از آستين رشد، آگاهي و اراده انسان بيرون بيايد و تا زماني كه انسان نفهمد، نخواهد و اراده نكند چنين امري تحقق نمي‌يابد.>

وي در ادامه با انتقاد از مدعيان دروغين ارتباط با امام زمان (عج‌) گفت: <‌اين انسان‌ها كه خود را مهدي موعود معرفي مي‌كردند افراد بدبختي بودند كه خود را خوشبخت‌كننده جامعه بشري مي‌دانستند. در عالم تشيع هم با اين مساله مواجه بوديم. در حال حاضر اين مساله تنها آفت موجود نيست، بلكه كساني هستند كه مدعي‌اند با امام زمان(عج) ارتباط دارند. اگر خوشبين باشيم بايد بگوييم افرادي كه چنين ادعايي را مطرح مي‌كنند متوهماني بيمار هستند، اما اگر واقع‌بين باشيم بايد بگوييم آنها شياداني هستند كه خود را نماينده مهدي(عج) مي‌دانند كه نه‌تنها به جامعه خيانت مي‌كنند بلكه به آن بزرگ‌ترين آرمان جامعه بشري خيانت مي‌كنند و آن را به شكل شرم‌آوري تا مبتذل‌ترين سطح آن فرود مي‌آورند، جالب اينكه دشمنان جوامع ما همواره از آن سوءاستفاده كرده‌اند و مهدي‌گرايي دروغي ابزار دست استعمار بوده است و آنها گاه خواسته‌هاي خود را از زبان مدعيان رابطه با مهدي بيان كرده و مي‌كنند. اين آفت هميشه بوده است.> ‌

خاتمي با تاكيد بر اينكه اسلا‌م بايد عدالت و انسانيت و صلح را به جهان معرفي كند، گفت: <‌كار ديگر ما عرضه يك الگوست (‌نه داعيه جهاني داشتن.) هر پرچمي پيش از ظهور حضرت مهدي(عج) داعيه جهاني داشته باشد (‌به نام اسلا‌م و غير‌اسلا‌م) طاغوت است. ما (مسلمانان) قيم دنيا نيستيم. اگر جمعي از مومنان به اين درجه از رشد رسيدند و داراي چنان رهبر هشياري بودند كه آنها را جهت داد و داراي جامعه سازگار با اسلا‌م شدند وظيفه اين است كه اين جامعه را كه مي‌تواند به عنوان الگويي در جهت رفع نيازهاي جهان ارائه شود به جهان معرفي كنيم

                        قدرت‌ا... عليخاني، نماينده بوئين‌زهرا و آوج و عضو فراكسيون اقليت ديروز درنطق پيش از دستور خود به حملا‌ت انجام شده به اصلا‌ح‌طلبان كه به بهانه دفاع از دولت انجام شده بود پاسخ داد. در هفته‌هاي اخير برخي از دوستان و همكاران كه در صف‌بندي داخل مجلس به عنوان فراكسيون اكثريت شناخته مي‌شوند، به بهانه پاسخگويي به نطق پيش از دستور 2 نفر از همكاران جناح اقليت، حملا‌ت شديدي را به جريان اصلا‌حات و شخصيت‌هاي تأثيرگذار اصلا‌ح‌طلب و نيز سياست‌هاي مورد عمل داخلي و خارجي در دوره اصلا‌حات آغاز كرده‌اند؛ اين دوستان تلا‌ش مي‌كنند اصلا‌ح‌طلبان را آغازكننده درگيري و سخنان تند و غيرمنصفانه خود را مقابله‌به‌مثل معرفي كنند.

اينجانب علي‌رغم ميل باطني، براي جلوگيري از تحريف وقايع تاريخي و شفاف‌سازي وقايع دوره حساس كنوني، ناچارم موضوعاتي را مطرح كنم. حقير در سال‌هاي گذشته با وجود ارتباط صميمي با بزرگاني از جناح موسوم به محافظه‌كار يا اصولگرا و ارادت به شخصيت‌هايي چون آيت‌ا... مهدويكني و حجت‌الا‌سلا‌م ناطق‌نوري در خط‌بندي‌هاي سياسي به جريان اصلا‌ح‌طلبان نزديكي بيشتري داشتم، اما در عين ‌حال اين نزديكي هيچگاه سبب نشد كه در برابر انحرافات خواسته يا ناخواسته سكوت كنم كه بعضي از همكاران كه در مجلس ششم نيز حضور داشتند قطعا واقف هستند.

اما برخي موضعگيري‌هاي غلط‌، دليلي موجه براي اتهام‌افكني و حمله و هتاكي به كل مجلس ششم نيست. آنچه ‌اكنون مايه گلا‌يه از برخي از دوستان و همكاران جناح اكثريت مجلس هفتم مي‌باشد، اين است كه با چشم بستن به برخي حقايق اولا‌ تلا‌ش مي‌كنند كه تنش‌ها را به جناح اقليت نسبت دهند و براي جلوگيري از افشاي برخي از واقعيات جناح محافظه‌كار، حتي در برابر بدترين اهانت‌ها به مقدسات مسلم ديني سكوت كنند؛ دوستاني كه مدعي سكوت اصلا‌ح‌طلبان در برابر اهانت به مقدسات هستند، براي مردم بگويند وقتي اظهارات منتسب به مشاور رئيس‌جمهور روي يكي از سايت‌هاي خبري قرار گرفت و نشان مي‌داد كه وي در حمايت از دستور رئيس‌جمهور در مورد ورود زنان به ورزشگاه‌ها برخي مراجع را مورد اهانت قرار داده و از زده شدن گردن آنها توسط وجود مقدس امام زمان خبر داد، كداميك از همكاران اصولگرا حاضر به نطق پيش از دستور شدند؟ روزي كه در قالب سوالا‌ت سخيف آزمون ضمن خدمت فرهنگيان، به ساحت مقدس نبي‌اكرم(ص) اهانت شد، آيا همكاران كلا‌مي به اعتراض سخن گفتند يا برعكس همه تلا‌ش خود را به استيضاح نشدن وزير آموزش و پرورش معطوف كردند؟ در برابر جشن تركيه همكاران اصولگرا چه كردند؟ در برابر موج اخراج يا خانه‌نشين كردن اساتيد بزرگ دانشگاه‌ها چرا سكوت كرده‌ايد؟ ‌

يكي از موضوعاتي كه باعث حمله جناح اكثريت به فراكسيون خط امام(ره) شده است، بعضي انتقاداتي است كه نسبت به سفرهاي استاني هيات دولت بيان شده‌اند و من درباره سفرهاي استاني لا‌زم است چند نكته را به عرض برسانم؛

1- بعد از تأييد مقام معظم رهبري، حمايت خود را از اين سفرها اعلا‌م و براي كارآمدي آنها به مسوولا‌ن دولتي كمك كنيم كه البته حمايت و كمك به معناي بزرگنمايي دستاوردها و يا مخفي كردن نقاط ضعف نيست. ‌

2- از شما مي‌پرسم كه آيا شما نمي‌دانيد، نخستين اعتراضات به برخي روش‌ها و وعده‌ها در سفرهاي استاني در اين مجلس توسط چه كساني مطرح شد؟ آيا اعتراض مكرر دوستان اصولگرا در اين مورد را فراموش كرده‌ايد؟ كسي كه ادعاي اصولگرايي دارد مي‌داند كه اسلا‌م دين اخلا‌ق است. پس چگونه به خودتان اجازه مي‌دهيد به ديگران تهمت‌هايي از قبيل دلا‌ر گرفتن از اجانب را مطرح كنيد؟ آيا مسووليت اين‌قدر ارزش دارد كه به برادران ديني نسبت‌هاي ناروا بزنيد؟ ‌

از طرفي ديگر ظاهراً بخشي از وظيفه تخريب بر عهده‌گروهي از مسوولا‌ن مرتبط با نيروهاي مسلح و نظامي قرار گرفته است به طوري‌ كه مثلا‌ مسوول نمايندگي ولي فقيه در نيروي مقاومت بسيج با صراحت مي‌گويد: <معتدل‌هاي دوم خردادي از افراطي‌هاي آنها خطرناك‌تر هستند.> بايد پرسيد: آيا واقعا خاتمي‌ها، كروبي‌ها، محتشمي‌ها و مجيد انصاري‌ها و... براي نظام خطرناك هستند؟ و بخش ديگر تخريب به عهده دوستاني است كه با حملا‌ت شديد عليه نمايندگان اصلا‌ح‌طلب مي‌خواهند به هرگونه به حضور فعال آنها در عرصه‌هاي مورد توجه مردم پايان دهند و البته به آنها مي‌گويم، آزموده را آزمودن خطاست.

ضمنا به يكي از ارشدترين فرماندهان نظامي كه اخيرا به جناح‌هاي سياسي داخلي هشدار داده است، يادآوري مي‌كنم كه مراقب برخي اظهارات باشند زيرا بي‌دقتي در بعضي سخنراني‌ها مي‌تواند بهانه به دست دشمن بدهد و خداي نخواسته فضاي ايران با فضاي تركيه مقايسه شود. همچنين اظهارات مقام محترم مرتبط با نيروي مقاومت بسيج اگر باعث شود كه در آينده كساني بسيجيان مخلص را به دخالت در انتخابات متهم كنند، گناه آن بر گردن كساني است كه در بعضي اظهارنظرها به وادي افراط مي‌افتند. ‌ سوال اساسي اينجانب از دوستاني كه خود را مخالف تنش در عرصه سياسي كشور معرفي مي‌كنند اين است كه آيا حمله شديد به معتدل‌هاي دوم خردادي نتيجه‌اي جز رونق گرفتن بازار افراط‌طلبي خواهد داشت؟ آيا حمله به شخصيت‌هاي كم‌نظير همچون آيت‌ا...‌ هاشمي‌رفسنجاني، معنايي جز ترويج افراط‌طلبي و منزوي كردن اعتدال دارد؟

همچنين در مورد سيد عزيز، فرزند فاضل امام حجت‌الا‌سلا‌م‌والمسلمين سيدمحمد خاتمي نيز سوال مي‌كنم تخريب او كه يكي از منطقي‌ترين و معتدل‌ترين شخصيت‌هاي جناح اصلا‌ح‌طلب مي‌باشد و در سفرهاي پر‌بار، تمام وجهه داخلي و بين‌المللي خود را وقف نظام و انقلا‌ب و پيروي از منويات مقام معظم رهبري كرده، به نفع چه كسي است؟

اگر واقعا در پس بعضي از حملا‌ت و انتقادات، اهداف انتخاباتي وجود ندارد، چرا پس از انجام چند سفر داخلي آقاي خاتمي - كه با استقبال مطلوب مردم مواجه شد - روند حملا‌ت به ايشان شدت گرفت؟ چگونه است كه تكذيب اطرافيان آقاي احمدي‌نژاد در خصوص سي‌دي منتسب به ايشان - موضوع سخنراني در سازمان ملل و هاله نور - بلا‌فاصله مورد پذيرش دوستان قرار گرفت، اما به تكذيب‌هاي مكرر آقاي خاتمي در مورد سي‌دي منتسب به اين روحاني متعهد، توجه نمي‌شود؟ دوستان! از شما مي‌خواهم تنها به خاطر خط‌بندي‌هاي سياسي، در همان وادي اي نيفتيد كه برخي از افراد نزديك به اصلا‌ح‌طلبان افتادند و هزينه آن بر كل جريان اصلا‌حات تحميل شد و فراموش نكنيد كه امكان ندارد دولتي مسووليت هزينه كردن صدها ميليارد تومان را به عهده داشته باشد و در عين حال از انتقاد مصون و بي‌نياز باشد

تغيير وضعيت انتشار نشريه مرکز مطالعات استراتژيک رياست‌جمهوري از روش محرمانه به شيوه انتشار عمومي، اين نشريه در شماره اول خود دست به انتشار نظريات اين مجموعه در رابطه با جريان شناسي سياسي کشور زد.

در شماره جديد نشريه برداشت اول، نويسنده سرمقاله ، که يکي از دبيران سايت‌هاي نزديک به دولت نيز هست، معتقد است جريانات سياسي کشور به دو سمت متفاوت کشيده مي‌شوند و بر اين اساس مي‌توان آنها را تقسيم‌بندي کرد. يک بخش به سوي «نور» حرکت مي‌کنند که احمدي‌نژاد نماد اين بخش است و بخش ديگر به سوي «ظلمت» و غرب در حرکتند که نماد آنها هم خاتمي است.

بر اساس نمودار شکلي اين نشريه «اصولگرايان اصلاح‌طلب» در ميانه اين دو بخش ايستاده‌اند.

لازم به ذکر است نشريه «برداشت اول» قبلا و در زمان رياست جمهوري خاتمي به سردبيري «محمدرضا تاجيک» و به صورت محدود براي استفاده مسئولين و کارشناسان ارشد منتشر مي‌شد که در دور جديد ضمن تغيير شيوه انتشار آن و چاپ آن به صورت گسترده در چاپخانه روزنامه ايران، مسئوليت آن نيز به ذاکر اصفهاني واگذار شد.

نشست منتخبين اصلاح طلب انتخابات شوراهاي شهر در سراسرکشور عصر جمعه برگزار شد. حجت‌الاسلام و المسلمين سيد محمد خاتمي كه به عنوان سخنران اصلي در اين نشست سخن گفت با تبريك اعياد قربان و غدير نسبت به اين مسئله كه مسلمانان بتوانند در شناخت بيشتر شخصيت حضرت علي (ع) موفق باشند، اظهار اميدواري كرد.

خاتمي در ادامه با يادآوري سفر چند ماه قبلش به آمريكا به ديدارش با يكي از فرهيختگان جامعه‌ آمريكايي كه در آخرين روزهاي اقامت وي در اين كشور انجام شد اشاره كرد و گفت: در اين ديدار اين شخصيت عملي آمريكا با هيجاني خاص از جايگاه والاي ملت ايران سخن مي‌گفت و اين براي من تعجب‌آور نبود. زيرا در بيشتر محافلي كه شركت مي‌كنم چنين توصيف‌هايي را از ايران و ايراني مي‌شنوم كه براي همه‌ غرورآفرين است.

رييس جمهور سابق كشورمان، ادامه داد: من در اين ديدار گفتم ملت آمريكا نيز ملت بزرگي است گرچه در ميان آنها سودطلبان هم بوده‌اند اما كساني كه پايه‌ي انديشه، تمدن و قانون آمريكا را گذاشته‌اند افراد بزرگي بوده‌اند و وجه شباهت آنها با ما اين است كه آزادي را با دين‌داري مي‌خواهيم.

وي در ادامه‌ اظهاراتش از ملت آمريكا به عنوان يكي از ديندارترين ملت‌ها نام برد و گفت: ملت آمريكا دين‌دارترين ملت‌ها هستند گرچه غروري كه سياستمداران اين كشور نسبت به جايگاه آمريكا دارند، سبب شده سياست‌هايي را اتخاذ كنند كه براي ملت و كل جهان مشكل ايجاد كند.

خاتمي همچنين با تاكيد بر اينكه در جريان سفرم به آمريكا به هر جا رفتم وقتي از ايران و ايراني صحبت شده ايران را بزرگ يافتم، تصريح كرد: در همه‌ ديدارها ايران و ايراني مورد ستودن قرار مي‌گرفت و اين مسئله‌ مهمي است و واقعيت اين است.

وي ادامه با اشاره به ويژگي‌هاي تاريخي و جغرافيايي ايران كه آن را به كشوري بزرگ تبديل كرده، گفت: اما مهمترين عامل بزرگي اين كشور ملت ايران هستند، ملت بزرگواري كه قرن‌ها در تاريخ بشري بزرگي آفريدند، مشكلات بزرگي را تحمل كردند اما هيچگاه در زير اين مشكلات كمر خم نكردند.

رييس جمهور سابق كشورمان، همچنين در بخش ديگري از اظهاراتش با بيان اينكه اسلام به ايران خدمات بزرگي كرد، يادآور شد: اما فراموش نكنيم ايران هم به اسلام خدمات بزرگي را در بازتاباندن مفاهيم اسلامي انجام داده است.

وي در ادامه با اظهار نگراني نسبت به اينكه مسوولان ذيربط كه خودش نيز در دوره‌اي جزيي از آنان بودند نتوانند اين موقعيت را درك و از فرصت‌ها استفاده كنند، اظهار داشت: نگراني من از اين است كه مسوولان ذيربط كه خودم نيز زماني جزء آنها بودم نتوانيم اين موقعيت را درك و از اين فرصت‌ها استفاده و از لحاظ علمي، بين‌المللي، اقتصادي و فرهنگي در خور شان اين ملت كار كنيم و يا با اتخاذ مواضعي به اين عظمت خداداد لطمه وارد كنيم.

خاتمي با بيان اينكه اين نگراني، نگراني بجايي است، دقت ملت ايران در انتخاب‌ها به نحوي كه به انتخاب افرادي كه از عظمت اين ملت دفاع كرده و آن را ارتقاء دهند را مورد تاكيد قرار داد.

رييس جمهور سابق كشورمان، در ادامه‌ اظهاراتش اصلاحات را وفاداري به پايه‌هاي ايران عزيز و تلاش براي ارتقاء آن به نحوي كه هم شان ملي و هم پايگاه اسلامي ملت ايران رعايت شود معرفي كرد و گفت: وفاداري به اسلام، البته اسلامي كه جوابگوي ملت باشد آن چنان كه بوده است و تلاش براي شناخت اين عظمت و اينكه از اين عظمت براي بارور كردن عزت و قدرت اين ملت استفاده شود.

وي در ادامه به جايگاه حاكميت ملت و سرنوشت‌شان در نزد ملت ايران اشاره كرد و از آن به عنوان روحي كه صد‌ها سال است اين ملت را سر پا نگه داشته نام برد و ملت ايران را در رديف اولين ملت‌هايي كه بر اين حق تاكيد دارند قرار داد.

رييس موسسه‌ بين‌المللي گفت‌وگوي فرهنگ‌ها و تمدن‌ها، اضافه كرد: اين اعتقاد به حق حاكميت بر سرنوشت طي قرون گذشته باعث شده كه اين ملت با وجود شكست‌ها راه را گم نكند؛ لذا مسئله‌ي حق حاكميت بر سرنوشت مسئله‌ي مهمي است و اسلامي كه ما به آن معتقد هستيم نيز اسلامي است كه روي حق حاكميت بر سرنوشت صحه مي‌گذارد.

خاتمي در ادامه‌ اظهاراتش به جايگاه روح عدالت و عقلانيت در مكتب شيعه اشاره كرد و گفت: امروز سني ايراني هم به عدل و عقل و مظهر آن كه علي (ع) است ايمان دارد و اين روح ايراني است كه اين عظمت را توانسته ايجاد كند.  

وي همچنين حق حاكميت بر سرنوشت را يكي از افتخارات انقلاب اسلامي ايران معرفي كرد واظهار داشت: سابقه ندارد كشوري حتي زير بمباران كه انسان امنيت ندارد در خانه بماند و يا در خيابان، انتخابات را تعطيل نكند از اين جهت امروز، ديروز و فرداي ايران با بسياري از كشورهاي ديگر متفاوت است.

رييس جمهور سابق كشورمان كه انتخابات را مظهر حاكميت ملت بر سرنوشت خويش معرفي مي‌كرد، يادآور شد : اگر اين انتخابات اشكالاتي در ساز و كارها و ضوابط و اجرا داشته باشد كه دارد بايد تلاش كرد تا اين ايرادات مرتفع شود و فكر مي‌كنم جهت‌گيري‌هاي مهم اصلاح‌طلبان در آينده رفع اشكالات ساز و كاري، سازماني و اجرايي انتخابات باشد.

خاتمي تصريح كرد: ملت ما حق ندارد انتخابات را كوچك بگيرد و گروه‌هاي سياسي نيز حق ندارند مردم را براي اعمال حق‌شان دلسرد كنند و البته حكومت نيز حق ندارد زمينه‌ اين دلسردي را ايجاد كند.

رييس موسسه‌ بين‌المللي گفت‌وگوي فرهنگ‌ها و تمدن‌ها، با اشاره به نقشي كه وجود زمينه براي انتخاب گزينه‌هاي مختلف در رفع دلسردي مردم ايفا مي‌كنند، اظهار داشت: هر گونه اقدامي كه راه را بر حضور گزينه‌هاي مختلف و مورد خواست مردم ببندد جفاي بزرگي است.

وي با تاكيد بر اينكه مردم بايد در عرصه حضور داشته باشند، تصريح كرد: ممكن است در ساز و كارها ايراداتي وجود داشته باشد، در دوره‌ ما هم شايد اينگونه بوده اما بايد بدانيد كه حضور گسترده‌ مردم تقريبا آن مشكلات را مرتفع مي‌كند.

خاتمي اضافه كرد: با حضور گسترده‌ مردم زمينه‌ كارگر افتادن نظام، سازوكارها و مقررات نادرست در مورد انتخابات و اجراي نادرست آن يا از بين مي‌رود و يا به حداقل مي‌رسد و يا از تاثير حداكثري آن جلوگيري مي‌شود.

رييس جمهور سابق كشورمان، در ادامه با تاكيد بر اينكه بايد روي اين مسئله كار كرد كه به مردم بگوييم با آمدن شما بسياري از مشكلات مي‌تواند حل شود، گفت: اگر اين آمدن به انتخاب كساني كه به حق حاكميت مردم بر سرنوشت‌شان معتقدند، بيانجامد به اصلاح بسياري از ساختارها منجر مي‌شود.

وي در ادامه‌ اظهاراتش به آنچه پيرامون موفقيت 40در صدي اصلاح‌طلبان در انتخابات اخير مطرح مي‌شود اشاره كرد و با يادآوري تلاش‌هاي اصلاح‌طلبان در شهرستان‌ها، اظهار داشت: اينكه گفته شده اصلاح‌طلبان به موفقيت 40 درصدي رسيده‌اند مربوط به شهرستان‌هاست كه محروميت آنها هم بالاست و اين قابل تقدير است.

رييس موسسه‌ بين‌المللي گفت‌وگوي فرهنگ‌ها و تمدن‌ها، در ادامه‌ اظهاراتش با بيان اينكه اصلاح‌طلبان در عين قرار داشتن در وضعيت محروميت در انتخابات اخير حاضر شدند از ائتلاف و همدلي نسبي بين همه‌ جريان‌هاي اصلاح‌طلب با گرايش اعتدال و خدمت به مردم به عنوان يكي از دستاوردهاي بزرگ اين انتخابات نام برد.

خاتمي در ادامه‌ اظهاراتش با اظهار تاسف نسبت به اينكه اصلاح‌طلبان به لحاظ محدوديت در امكانات نتوانستند همه‌ كانديداهاي خود را به درستي به جامعه معرفي كنند، نبود اين محروميت‌ها را عاملي در جهت اينكه تعداد كانديداهاي راه‌يافته‌ اصلاح‌طلبان به شوراي شهر را افزايش مي‌داد، معرفي كرد.

وي اضافه كرد: اين محروميت به نحوي بود كه ما در تهران نتوانستيم حتي يك ميليون كارت چاپ كنيم و مشخصات آيت‌الله توسلي را از طريق آن به مردم معرفي كنيم. بسياري از مردم نمي‌دانستند كه ايشان كانديدا شدند و بعضي نيز نمي‌دانستند كه كدام توسلي است كه كانديدا شده است.

خاتمي در ادامه با افتخار نسبت به اينكه مجموعه‌ متبوعش (اصلاح‌طلبان) با وجود آنكه طي هشت سال بودجه‌هاي ميلياردي دولت در اختيار آنها بود، امروز از چنين محدوديتي در امكانات برخوردارند، اظهار داشت: امروز افتخار مي‌كنم كه بعد از هشت سال حضور در جايگاه رياست جمهوري حتي يك دفتر براي كارم ندارم

Powered By
  BLOGFA.COM